Aan de muur van mijn
woonkamer, hangt een gesigneerde concertposter van Ernst Jansz. Het
gaat om een poster van de zanger in de Openbare Bibliotheek
Amsterdam. De show betreft de enige try-out van de toen nieuwe show
Dromen Van Johanna, waarin Jansz twaalf teksten van Bob Dylan heeft
vertaald. Op de poster heeft Jansz, op verzoek, deze zinnen
geschreven (naast zijn handtekening):
ik ben geen man die bij
een misstap
gretig boete doet
maar het is de keten van
het lot
die ik, als Kaïn, breken
moet
Het is de Nederlandse
bewerking van deze oorspronkelijke tekst uit Every Grain Of Sand:
Don’t have the
inclination to look back on any mistake
Like Cain, I now behold
this chain of events that I must break
Een zin die in de
Dylan-teksten niet onomstreden zijn, als we de Dylan-biograaf Clinton
Heylin mogen geloven. In zijn vuistdikke boek Still On The Road
schrijft Heylin: “On the 1980 typescript lyric, Dylan has put,
'Through sleet and rain, I now behold this chain...' On the acoustic
demo, though, he sings, 'Like Cain, I now behold this chain...', a
weak (and not entirely convincing) rewrite wich nonetheless retained.
Perhaps the original image was too close to one used in 'I Believe In
You'.”
Het lied is geschreven in
1980, in een periode dat Dylan van alleen gospelmuziek de
(geleidelijke) overstap maakte naar meer seculiere of 'gemengde'
muziek. In dit citaat verwijst Dylan naar Kaïn, volgens Ernst Jansz
moet de ik-persoon het keten van het lot breken. Wat is dat lot
precies? Filosofie-hoogleraar Jos de Mul schrijft: “Het noodlot.
Vroeg of laat klopt het bij ieder mens aan de deur: een ongeval, een
alles verterende jaloezie, een ongeneeslijke ziekte, oorlogsgeweld,
een verslaving, en uiteindelijk de dood. Hoewel het noodlot
onvermijdelijk is, kunnen we er niet mee leven. Seneca heeft
opgemerkt dat velen hun noodlot hebben gevonden doordat ze het
trachtten te ontlopen.”
Jansz schrijft in zijn
'verantwoording': “Wat mag deze chain of events dan wel
zijn? Men spreekt van Genesis 4: 1 – 16. Dylan vergelijkt zichzelf
met Kaïn, de broedermoordenaar. De verlossing voor de zware misdaad
die hij heeft begaan, kan uiteindelijk alleen maar van boven komen.
Berouw alleen zal niet helpen. Het kwaad is geschied en zal
onomkeerbaar een keten van gebeurtenissen in gang zetten (wraak
enz.). Tenzij de chain of events wordt gebroken op het moment
dat god (God, zoals jij zou zeggen) hem het merkteken geeft dat hem
vrijwaart van de straf der mensen. Opmerkelijk is wel dat Dylan het
hier heeft over the chain that I (!) must break.”
Het geciteerde gedeelte
is deel 2 uit het eerste couplet van dit lied, waarin het gaat over
het uur van mijn belijdenis, een moment van zwakte. De openingszinnen
verwijzen mogelijk naar een gedicht van William Blake, Auguries of
Innocence:
To see a World in a Grain
of Sand
And a Heaven in a Wild
Flower
Hold Infinity in the palm
of your hand
And Eternity in an hour
Of is het eerder een
verwijzing naar Psalm 139: 17 en 18:
Hoe rijk zijn uw
gedachten, God,
hoe eindeloos in aantal,
ontelbaar meer, meer dan
er zandkorrels zijn.
Ontwaak ik, dan ben ik
nog bij u.
In hetzelfde A-gedeelte
gaat het over de morals of dispair. Jansz: “Ik las: these
are the morals of dispair: 'let us eat and drink, because tomorrow we
will die.' (1 Cor. 15: 32).
Dat zijn dat dus: de
regels, de wetten van wanhoop.
De raad om te leven wordt
trouwens door Jezus zelf gegeven: 'Be of good cheer, thy sins be
forgiven thee' (Mat. 9: 2). De Bijbel is soms wijzer dan zij die
haar interpreteren.
Immers, het idee bij vele
gelovigen, dat good cheer een nevenverschijnsel is van wanhoop, is in
mijn ogen een gevolg van het feit, dat geloofsbelijdenis over het
algemeen voortkomt uit diezelfde wanhoop, getuige dit lied.”
Wanhoop. Hetzelfde als de
uitroep van Kaïn, als hij wordt gestraft voor zijn broedermoord.
Vanaf nu is Kaïn de zwakke, kwetsbare mens en neemt JHWH hem in
bescherming. Het teken is geen stigma.
Israëls God draait de
rollen voortdurend om: niet de eerste, maar de laatste, de ongetelde.
God heeft zwak voor de zwakken, voor de mensen in de schaduw en in
het donker, voor mensen die eigenlijk geen naam mogen hebben en die
lucht zijn voor de mensen van naam ('Kaïn' betekent 'smid', 'Abel'
betekent 'damp').
Even verrassend als God
eerst Abel aanzag, ziet Hij nu om naar Kaïn. Hoewel, eigenlijk is
dat niet zo verrassend. Want getrouw aan zichzelf, kiest God ook nu
voor de zwakke, de minste, voor de mens in het donker, voor het
schepsel in de schaduw van de dood.
East of Eden ontvangt hij
het Kaïnsteken. Het is geen teken dat hem blijvend aan de schandpaal
nagelt en tot misdadiger stempelt. Het is een teken van de God die
hem ook nu, juist nu, niet loslaat. God treedt als beschermheer van
geboefte op.
Je ziet in dit brandpunt
de hand van de Meester, in elk trillend blad en elke korrel zand.
Heylin vind deze zinnen
minder overtuigend dan in het oorspronkelijke 'script': 'through
sleet and rain, I now behold the chain...'. Die natte sneeuw en
regen, zeker mooi. Maar Kaïn overstijgt dát beeld zonder meer.
Gebruikte literatuur:
Bob Dylan – Liedteksten
1974-2001 (vertaald door Bindervoet & Henkes), eerste druk 2007,
Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar;
Clinton Heylin – Still
on the road: the songs of Bob Dylan, vol. 2: 1974 – 2008, eerste
druk 2010, Uitgeverij Constable;
Ernst Jansz – Dromen
van Johanna, eerste druk 2010, Uitgeverij Indeknipscheer;
Nico ter Linden – Het
verhaal gaat..., deel 1: De Thora, zesde druk november 1996,
Uitgeverij Balans;
Jos de Mul – De
domesticatie van het noodlot, tweede druk 2007, Uitgeverij
Klement/Pelckmans;
Huub Oosterhuis &
Alex van Heusen – In den beginne. Het boek Genesis, eerste druk
1999, Uitgeverij Promotheus;
De bijbeltekst is
ontleend aan De Nieuwe Bijbelvertaling, © Nederlands
Bijbelgenootschap 2004
Dit artikel is ook verschenen op
FritsTromp.nl
